लामा भिक्षुलाई दिने पदवीभित्र दलाई लामाको स्वार्थ !

लामा टि. ग्याल्छन

२०७५ जेष्ठ २३, बुधबार


हाल नेपालमा भारतको दलाई लामाका मिशेनरी बौद्ध पाठशाला र बौद्ध विहार–गुम्बाहरुमा अध्ययन गरी नेपाल फर्किए पछि ‘खेन्पो’ (संघनायक), ‘टुल्कु’ (अवतारी) र ‘रिम्पोर्छे’ (महान÷मूल्यवान)को उपाधि दिने र लिने होडबाजि नै चल्ने गरेको छ । त्यस प्रकारको आधारहीन प्रतिस्पर्धाले हिमाली क्षेत्रको बौद्ध परम्परा र मान्यताकै अवमूल्यन गर्दै आएको छ । यो तिब्बती परम्पराको पनि विपरित छ । यस्तो विषयमा वकमफुसे प्रश्न र त्यसको ओठे जवाफले प्रष्ट हुदैन । 

भारत वर्षमा भगवान बुद्धपछि प्रथम खेन्पो कुमार महाकश्यप चुनिएका थिए । उनैले पहिलो अर्हन्तहरुको बौद्ध संगायान (सम्मेलन) भेला सम्पन्न गरेका थिए । जुन भेलाले बुद्धको अमतृ वचनलाई संकलन गर्ने र त्यसको अपव्याख्या हुन नदिन आधिकारीक परिभाषा दिने निर्णय लिएको थियो । उता हिमाल भोट तिब्बतमा भने प्रथम समये विहारका पहिले खेन्पो बोधिसत्व शान्तरक्षिता भएका थिए । त्यसपछि जहाँ जहाँ गुम्बामा भिक्षुक संघ गठन भए त्यहाँ त्यहाँ खेन्पोको व्यवस्था हुँदै जानु स्वभाविक हो । जहाँसम्म खेन्पोको योग्यताको सवाल छ– एउटा साधारण भिक्षुले शील पालना, समाधिको अभ्यास र प्रज्ञोत्पन्न गराउँदै र धार्मिक शिक्षा त्रीपिटकको क्रमवद्ध ढंगले अध्ययन गरेरै वरिष्ठ भिक्षुमा सामेल हुन जाने हुन् । त्यो भिक्षुक संघको शिक्षा प्राणाली हो । त्यसलाई वैद्यशास्त्र, ज्योतिषशास्त्र, गणितशास्त्र, वास्तु तथा कलाशास्त्रहरुसँग तुलना गर्ने गरिन्न । ती शैक्षिक योग्यताहरुलाई वाह्या (सामन्य ज्ञान) विद्या भन्ने गर्दछन् । 

हिमालय क्षेत्रमा बौद्धतन्त्रको बेजोडको परम्परा प्रचलनमा आएपछि धेरैजसो गुम्बा (घ्याङ)हरु, देवालय (ल्हाखाङ)को रुपमा स्थापित रहेका छन् । जहाँ भिक्षुक संघ गठन भएको हुन्न र भिक्षुकशील ग्रहण गरेका भिक्षुक पनि रहने गर्दैनन् । प्रायः पूजारी, मूलपूजारी वा गाउँघरको यजमानको कर्मकाण्ड चलाउने ‘लामा’हरुले सञ्चालन गर्दै आएका छन् । त्यस्ता घ्याङ–गुम्बा लामालाई टिका लामा वा मूल लामा (प्रमुख लामा) भन्ने चलन छ । जसलाई खेन्पो भन्न मिल्दैन । कर्मकाण्डी लामाहरु भिक्षुकशील ग्रहण नगरेकाले सम्पूर्ण भिक्षुकशील पालना गर्दैनन् र पञ्चशीलको मात्र पालना गर्छन् । उनीहरु गृहस्थी भएपनि तन्त्र साधनामा अभ्यासरत हुन्छन् । हिमाली बौद्ध परम्परामा सुत्र र तन्त्रलाई बेग्ला–बेग्लै प्रकारको धर्म अभ्यासलाई समन्वयात्मक ढंगले अभ्यास गर्नुलाई ‘दो ङाग् स्रुङडेल’ (सुत्र–तन्त्र समन्वय) पनि भन्ने गर्नाले वाह्य विनयशील, आन्तरिक बोधीचित्त र अभ्यान्तर गुह्यतन्त्रको व्यवहार, ध्यान र साधाना गर्ने गर्छन् । त्यसकारण तान्त्रिक अभ्यास गर्ने भएता पनि निश्चित भिक्षुकहरु रहेका विहारमा भिक्षुक संघ गठन गरी खेन्पोको पदवी कायम गर्ने गर्छन् । हिनायानीहरुको परम्परा र विनय पिटकको आधारमा खेन्पो हुन महायानी सम्प्रदाय हुनु र तन्त्रशास्त्रको ज्ञान आवश्यक हुँदैन । हिनायानीहरुले तन्त्रविद्या र वोधियानलाई स्वीकार्दैनन् पनि । पूजा अनुष्ठान पनि गर्दैनन् । त्यसको मतलब यो होइन कि कुनै पनि महायानी भिक्षुकले भिक्षुकशील र भिक्षुक संघको नियम विपरित गएर आफूलाई भिक्षुक र खेन्पो भनि दावी गर्न पाउँछन् । महायानी बौद्ध संघमा पनि उही भिक्षुक संघको नियम लागु हुन्छ । 

भिक्षुक संघले संघनायक छान्छन् र उक्त संघनायकले भिक्षुकशील परित्याग गरेको वा सोबाट बाहिरा पतन हुन पुग्दा संघनायकको पदवी स्वत खारेजीमा पर्छ । सानातिना त्रुटीमा भने संघनायकले पनि भिक्षुक संघलाई प्रयाश्चित गरी क्षमा माग्नु पर्ने कडा नियम छ । भिक्षुक र श्रमणेरको हकमा पनि त्यही हो । यो शैक्षिक योग्यताको सवाल होइन भनि यसरी बुझ्न सकिन्छ । भिक्षुकशीलमा अटल रहेका भए संघनायको पदबाट विदाइ लिए पनि विहार भित्र पूर्व संघनायकको रुपमा रहिरन्छ । भिक्षुकशीलको सम्भार (दोम्पा) पतन भएपछि विहार त्याग्नु पर्ने हुन्छ । 

अहिले नेपालभित्र औंलामा गन्न सकिने भिक्षुक संघ गठन भएका गुम्बाहरु मात्र छन् । अन्य घ्याङ–गुम्बाहरु सबै देवालय (ल्हाखाङ)को रुपमा सञ्चालित छन् । त्यहाँको शिक्षा प्रणाली पनि लामा लिपिमा साक्षर गराएपछि पाठपूजा सिकाउने, साधना गराउने काममै सीमित रहेको छ । अर्काथरी भारतमा दलाई लामाका मूल मठहरुमा १०–१२ वर्ष बिताएर आएपछि खेन्पो, लोबोन, रिम्पोर्छे जस्तै गरी समाजमा छाउन खोज्ने जमात सानो छैन । 

वास्तवमा तिब्बती शरणार्थी लामाका बौद्ध संस्थाहरुले नै धर्म विधान र परम्परा विपरित औतारी, खेन्पो र लोपोन भनि उपाधिहरु भटाभट वितरण गरिरहेका छन् । यो केही महात्वकांक्षी मानिसहरुलाई आफ्नो राजनैतिक स्वार्थ सिद्ध गर्नका लागि प्रयोग गर्न लिएका कुटिल नीति हो । ती पदवीधारीहरु उनका मातहातमा राखेर निर्देशित गर्ने गर्छन् । यो गुरु–चेला परम्परकाको पनि विपरित देखिएको छ । 

नेपालमा दलाई लामाको गेलुक्पा सम्प्रदायको प्रचलन पहिले थिएन । अहिले आफ्नो सम्प्रदायमा निःशूल्क शिक्षा र पदवी बाँडेर बनाउने गरेका छन् । तिनै मानिसहरुले अहिले तामाङ जातिको मौलिक परम्परा र हिमाली क्षेत्रको स्थानीय परम्परालाई शास्त्रसम्मत नभएको भन्दै मास्दै ल्याउने गरेका छन् । यसमा पहिचानवादी भनि चिनिएकाहरुले पनि मौन समर्थन दिने गरेको पाइन्छ । यसको वास्तविक उदेश्य धर्मको नाममा तिब्बतीकरण गरी पछि नेपाली बौद्ध सम्प्रदायलाई ‘फ्रि तिब्बत’ अभियानमा मुछाएर सेलाई सकेको चीन विरोधी अभियानलाई प्राण भर्नु नै हो । जबकि चीन नेपालको भरपर्दो मित्रराष्ट्र हो । उसले नेपालको सार्वभौमिकता र राष्ट्रिय एकतालाई दरो समर्थन दिँदै आएको छ । नेपालमा बुद्ध धर्मको नाममा धार्मिक पद–प्रतिष्ठा र पैसाको खोलो बगाएर वा त्यसको प्रभावमा परि भ्रमजाल को कसले फैलाउँछ ? दिउँसोको घाम जत्तिकै छर्लङ्ग भैसकेको छ । बुझ्ने पर्ने मूल कुरा यही हो ।

@sailungonline

लामा टि. ग्याल्छन का अन्य लेख तथा रचनाहरु

Please suscribe Tribeni Nepal to watch more nepali movies and songs.

Maya Ko Jal

Chatyang

Ghaam Chaya

Dui Kinara

Sarangi

Pool Pani Maya Bho